فرق اراده و علم چيست؟

علم از مبادي اراده مي باشد ؛ يعني بدون علم ، اراده تحقّق نمي يابد.
علم يعني حضور امر مجرّدي در نزد امر مجرّد ديگر ؛ كه امر مجرّد نخست را معلوم و امر مجرّد دوم را عالم گويند. براي مثال وقتي چشم ما با درخت مواجه مي شود ، نوري به چشم مي خورد ؛ اثر الكتريكي آن مغز را تحريك مي كند ، تحريك مغز ، در روح بخاري اثر مي كند ؛ و اين اثر پيامي به نفس مجرّد مي فرستد. آنگاه نفس ما كه امري است مجرّد آمادگي آن را مي يابد كه صورت مثالي (ملكوتي) درخت را در عالم مثال (ملكوت) شهود نمايد. پس آنگاه كه ما آن صورت مثالي درخت در نفس خويش حاضر يافتيم ، به درخت عالم گشته ايم. از اين صورت مثالي درخت كه در نزد نفس ما حاضر گشته تعبير مي كنيم به صورت ذهني درخت. لذا ذهن در حقيقت همان جنبه ي تجرّدي ماست و صور ذهني هم صوري هستند مجرّد و متّحد با نفس.
توجّه: آنچه در سطور بالا ذكر شد اجمالي از نظريّه ي علم حكماي اسلامي است كه در جاي خود بحثي مبسوط دارد. لذا طالب آن بايد از راهش وارد شود كه عبارت است از آموختن كلاسيك حكمت اسلامي.
وقتي ما به صورت فعلي علم يافتيم ، نفس ما آن ام را با قواي وجودي خويش مي سنجد. پس اگر تصديق نمود كه آن فعل براي يكي از قواي نفس ، كمالي در پي دارد ، در حقيقت آن كمال و به تبع آن ، آن فعل را اختيار نموده است. لذا اختيار يعني تصديق نمودن خيريّت يك امر براي يكي از قواي نفس آدمي ؛ مثلاً براي قوّه عقل يا قوّه خيال يا قوّه شهوت يا قوّه غضب. پس علم مقدّم است بر اختيار ؛ و البته خود اختيار نيز گونه اي علم مي باشد. چون تصديق به خيريّت يك امر ، خودش از سنخ علم است. وقتي آن امر اختيار شد ـ به شرط آنكه مخالف آن نيز تصديق نشده باشد ـ در نفس ما شوق و ميلي نسبت به آن امر پديد مي آيد ؛ چرا كه كمال، ذاتاً خواستني است. از اين ميل و رغبت و شوق، تعبير مي شود به طلب يا شوق مؤكّد. وقتي اين شوق و طلب حاصل گشت، بالضّرورة عزم يا اراده تحقّق مي يابد كه ميل و شوق جاري است. پس شخص تصميم مي گيرد تا حركتي را براي رسيدن به آن امر كمالي آغاز نمايد. پس اراده در روح بخاري ـ كه امري است مادّي ولي لطيف ـ اثر مي گذارد و آن را برمي انگيزد. روح بخاري نيز مغز را تحريك مي نمايد تا فرمان حركت را صادر كند. مغز فرمان مي دهد و اعصاب آن را انتقال مي دهند تا به عضو مي رسد و قوّت موجود در عضو آزاد مي شود تا حركت براي رسيدن به آن امر كمالي شروع شود.
براي مثال به شخصي پيشنهاد كشيدن سيگار مي شود. او سيگار كشيدن را تصوّر مي كند. اين علم است. آنگاه نفس ، سيگار كشيدن را نسبت به قواي خود مي سنجد. نفس برخي افراد آن را كمال براي هيچكدام از قواي خود نمي يابد لذا سيگار كشيدن را تصديق نمي كند ؛ يعني نفس او سيگار كشيدن را اختيار نمي كند ، يعني آن را خير خود نمي داند. لذا نوبت به مراحل بعدي هم نمي رسد. امّا شخص ديگري وقتي سيگار كشيدن را تصوّر نمود، ابتدا خيريّت آن را تصديق نمي كند ؛ امّا در كنار آن تصوّر اين مطلب را هم تصوّر مي كند كه اگر من اين پيشنهاد را قبول نكنم به من مي گويند بچّه ننه يا بچّه سوسول. آنگاه نفس او تصديق مي كند كه بچّه ننه يا بچّه سوسول ناميده شدن شرّ اوست و مخالف آن خير اوست. لذا او از يك طرف سيگار كشيدن را تصديق مي كند و از سوي ديگر تصديق نمي كند ؛ يعني عقل آن را تصديق نمي كند ولي خيال و وهم آن را تصديق مي كنند. لذا حالت ترديد در شخص پيدا مي شود. حال اگر قوّت اين دو تصديق برابر بود اقدامي صادر نخواهد شد و شخص همچنان در حالت ترديد خواهد ماند. امّا اگر طرف خيال چربيد و شخص ، براي فرار از بچّه سوسول ناميده شدن ، سيگار كشيدن را خير قوّه ي خيال خود يافت، آنگاه بالضّروة ميل به سيگار كشيدن نمودار مي شود ؛ و از پي آن اراده و عزم مي آيد و روح بخاري انگيخته مي شود و مغز تحريك مي شود و اعصاب به كار مي افتند و اعضاء به جنبش در مي آيند و سيگار كشيدن محقّق مي گردد.
پس اصل وجود علم لازم است براي نمودار گشتن اراده ولي كافي براي آن نيست مگر اينكه آن علم ، به مرحله ي تصديق به فايده برسد ؛ كه اگر به اين مرحله رسيد ، و مانعي هم در كار نبود ، تحقّق يافتن اراده و فعل ، حتمي خواهد بود.
توجّه: اين مراحل كه گفتيم براي موجود مادّي مثل انسان يا جنّ يا حيوانات است. امّا در موجود مجرّد مثل ملائك ، علم ، بالضّرورة تصديق به خيريّت را در پي دارد ؛ و در حقيقت علم و تصديق به خيريّت (اختيار) و شوق به فعل و اراده ، در موجود مجرّد ، اتّحاد باهم داشته يك حقيقت بيشتر نيستند. بلكه علم موجود مجرّد نيز عين ذات اوست. لذا موجود مجرّد براي انجام فعل ، به هيچ امر بيروني محتاج نيست ؛ بلكه فعل او ظهور ذات اوست. چنين موجودي را فاعل بالتّجلّي گويند.


پرسمان را در پیام رسان های ایرانی سروش/ایتا/گپ به نشانی @porseman همراهی کنید

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن